Plots ligt privatisering van laatste publieke vaccininstituut gevoelig
Vaccinontwikkeling Nederland ontmantelde zijn vermaarde vaccininstituut. Met wat nog rest, weet het zich geen raad.
Joris Kooiman
1 september 2020 om 18:36
Leestijd 5 minuten

De deur naar een van de labs bij onderzoeksinstituut Intravacc in Bilthoven, op 1 september 2020. Bij Intravacc, dat zich op het terrein van het RIVM bevindt, zijn verschillende mogelijke coronavaccins in ontwikkeling.
Foto Ilvy Njiokiktjien
Viroloog Jan Groen wijst naar het raam van de kleine vergaderzaal. Daarachter, verscholen tussen het groen van een voormalig kazerneterrein, liggen de kantoren van het RIVM en Bilthoven Biologicals. „Ooit was dit het Silicon Valley van de vaccinontwikkeling”, zegt hij.

OP WEG NAAR EEN VACCIN

Wanneer kan de wereld terug naar normaal? Alle hoop is gevestigd op een vaccin tegen Covid-19. In een serie artikelen onderzoekt NRC de weg ernaartoe.

Met een regelmatig aan te vullen vaccintracker volgen de we ontwikkeling van de meest kansrijke vaccinkandidaten.
Het Oxfordvaccin geldt als kansrijk. Over de bevindingen tot dusver
Werken landen samen of is het ieder voor zich?
Langs bij de mensen op wie het vaccin wordt getest.
Vaccinontwikkeling: wat er in Nederland gebeurt.
Een vaccin, en dan? NRC polst wereldwijd of men zich wel wil laten inenten.
Groen is directeur van Intravacc, het restant van het Nederlands Vaccin Instituut (NVI). Dat gold decennialang als wereldwijd toonaangevend in ontwikkeling en productie van vaccins. Volgens overheidsschattingen is meer dan een derde van de entstoffen die mondiaal in gebruik zijn, terug te voeren op Bilthovense kennis en technologie. Vaccins tegen polio, mazelen, difterie en tetanus bijvoorbeeld.

In 2012 verkocht het kabinet de productiepoot van het NVI voor 32 miljoen euro aan het Serum Institute of India van de familie Poonawalla, dat de Nederlandse vaccinfabriek de naam Bilthoven Biologicals gaf. De onderzoeksafdeling van het NVI ging na een korte periode binnen het RIVM verder als zelfstandig bedrijf onder het ministerie van VWS. Intravacc is gespecialiseerd in de eerste fasen van de vaccinontwikkeling: van concept tot kleinschalige tests op mensen. „Wij zijn de brug tussen universiteit en industrie”, vat Groen het samen.

Die brugfunctie is schaars in Nederland. Volgens Han van den Bosch, verbonden aan de sectie Vaccins van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Microbiologie (KNVM), is vaccinonderzoek aan Nederlandse universiteiten van hoog niveau. „Nederland heeft een goede naam als het gaat om ontdekkingen”, zegt hij. Soms komen daar biotechbedrijfjes uit voort. Maar sinds het verdwijnen van vaccinproducenten als Nobilon – opgegaan in MSD nadat deze Amerikaanse farmaceut Organon in Oss had overgenomen (2010) – ontbreekt het in Nederland volgens Van den Bosch aan een „industriële infrastructuur” om wetenschappelijk vondsten naar de markt te brengen. Uitzondering is Janssen Vaccines, onderdeel van het Amerikaanse Johnson & Johnson, dat in 2011 het Leidse vaccinlab van Crucell overnam.

Een vluchtige blik op de lange lijst van ruim 170 experimentele vaccins die nu worden ontwikkeld tegen Covid-19 doet vermoeden dat Intravacc het gebrek aan industriële infrastructuur ruimschoots compenseert en nog steeds tot de internationale top behoort. Het Bilthovense bedrijf met 140 medewerkers staat er liefst drie keer op. En dan heeft wereldgezondheidsorganisatie WHO de laatste gegevens niet eens verwerkt. Anders zou Intravacc vier noteringen kunnen claimen.

Grondiger bestudering van de lijst relativeert de ambities. Geen van de entstoffen die Intravacc ontwikkelt, staat in de door de universiteit van Oxford aangevoerde kopgroep van 31 kandidaat-coronavaccins die al op mensen worden getest of daar klaar voor zijn. De enige Nederlandse naam in die kopgroep is Janssen uit Leiden. Die wordt niet gesteund door de Nederlandse overheid, maar door een publieke instantie uit de VS, Barda.

De experimentele vaccins van Intravacc zijn alle ‘preklinisch’, zoals dat heet. Veiligheidsstudies op mensen volgen op zijn vroegst in de eerste helft van volgend jaar, vertelt Groen. Dat roept de vraag op hoe zinvol de inspanningen van Intravacc zijn, die wél voor een belangrijk deel worden gefinancierd door de Nederlandse overheid. Volgens Ben van der Zeijst, emeritus hoogleraar Vaccins en Vaccinatie van het UMC in Leiden en voormalig wetenschappelijk directeur van het NVI, is de kans „bijzonder klein” dat een vaccin van Intravacc op tijd komt om een bijdrage te leveren aan de bestrijding van de coronapandemie.
— Lees op www.nrc.nl/nieuws/2020/09/01/plots-ligt-privatisering-van-laatste-publieke-vaccininstituut-gevoelig-a4010506