www.linkedin.com/pulse/de-bliksem-moet-inslaan-polder-aanvulling-op-trouw-161-van-dieren

Op 16 januari publiceerde Trouw een interview met mij dat veel reacties heeft opgeroepen. Instemming en afwijzing. Het gesprek met de interviewer, Joop Bouma, duurde vele uren, en slechts een deel ervan kwam in de krant.

Daarom licht ik nog wat toe.

De rode draad in het verhaal is mijn onvrede met de niet bewegende milieubeweging. Ooit waren wij fel, doelgericht, idealistisch, visionair, en succesvol. Vandaag zie ik onvermogen, kennisgebrek, fundamentalisme en intolerantie. Ooit stelden wij de grondregels vast, ontleend aan Gandhi: wil je groene, sociale en rechtvaardige doelen halen, dan moet je de bron vinden, en dus tegen de stroom in roeien. Daarboven in de heuvels ontspringt die bron. Het is vol tegenslagen om daarheen te varen.

Wat ik wauweltaal noem werd onlangs verwoord door Koos: ‘Ik ben duurzaam, want ik praat erover’.

Ik ontmoet talloze jonge mensen die deze leefstijl dagelijks bezigen. discussieer met voedselactivisten die te weinig blijken te weten van het inderdaad extreem complexe probleem van landbouw, wereldhandel, eten, gezondheid, en vooral niet van de fotosynthese, waarmee alles begint. Kunstmest heet een gevaar, boeren moeten weer kleinschalig, en alles moet uit de buurt komen. En dat is dus niet goed doordacht. Of Circulaire Economie, dan brengen we afval als grondstof weer terug in de economie, en dan zijn we duurzaam. En dat is dus niet goed doordacht. Of klimaat, dus bouwen we windparken en leggen zonneweiden aan, en dan zijn we duurzaam. En dat is dus niet goed doordacht.

We koloniseren een natuurgebied, waar we windturbines toestaan, trekvogels zich te pletter vliegen en de horizon wordt verstoord, en dat heet duurzaam.

De wet van Gandhi luidt: kennis is de bron. En daarnaast gaat het om achterban. En geweldloosheid. En met die drie voorwaarden op zak hebben we veel bereikt.

De Urgenda rechtszaak voldoet aan deze criteria, maar de procedure van Milieudefensie tegen Shell niet. Die gaat niet over technische of juridische of ethische kwesties maar over een derde agenda, waarin je restanten ziet van de jaren zestig in Nijmegen, dat heette daar toen Moskou aan de Maas. Hoe je het ook keert of wendt, olie en gas zijn geweldige energiebronnen, het probleem bestaat uit de emissies, dus daar moet je zijn. Maar aan de Maas ging het om de macht zelf, en niet om de emissie-reductie. Emissiereductie kun je met vernuft en investeringen bereiken, maar dat is aan de Maas niet genoeg, de koning zelf moet van de troon. 

Ooit was ik aan boord van de Greenpeace I, in de haven van Vancouver, waar oprichter David McTaggart opriep tot de eerste Ocean Crusade tegen atoomproeven en de walvisvangst (1970). In de Waddenzee kwam ik ze weer tegen, op de Rainbow Warrior, met bizarre theorieën over gaswinning en bodemdaling. Er was geen spoor van wetenschappelijk bewijs, en we speelden ze van de mat, doch ziet, vandaag staat er een advertentie in de krant van de Postcodeloterij die de Waddenvereniging bijstaat in de strijd tegen bodemdaling door gaswinning. Enkele miljoenen voor een campagne tegen een niet bestaand probleem?

Twintig jaar geleden hebben we de Waddenzee doorgerekend. Geen spoor van bodemdaling, de zandplaten komen al jaren omhoog. Loterij en Vereniging maken zich schuldig aan Trumpiaans nepnieuws en Gandhi kijkt hoofdschuddend toe. Ooit deelde de directeur van de Waddenvereniging zijn dilemma met mij over windturbines Hij zou die toch willen toestaan, want tja, CO2 en duurzaam toch?

Horizonvervuiling, dode trekvogels, geluidshinder, de Vereniging gaat toch over de Natuur, en niet over minuscule energiespeeltjes. Zet die 10.000 turbines in de Noordzee, en niet in kwetsbare unieke natuur. In Engeland zag ik eindeloze solar hills, het glooiende oude landschap bedekt met duurzame illusies, opgedrongen door de hebzucht van investeerders die weten waar de subsidies te vinden zijn.

Zijn er dan geen mega problemen met klimaat, energie, grondstoffen en natuur?

Jazeker. Maar je zet met onkunde en onverdraagzaamheid de deur open naar een tegenbeweging van onwaarheid, rolverwisseling, intolerantie en dwingelandij, die onaangename tegenkrachten oproepen, niet alleen die van reactionaire politici en klimaat ontkenners, maar ook van wat je fantasten kunt noemen. Elon Musk wil naar Mars, daar is naar zijn idee de overleving voor de mensheid; er zijn volgelingen die de reis naar deze stellaire dodencel graag willen meemaken. Er bestaat zoiets als de ‘Vooruitgangsbende’, ecomodernisten die selectief winkelen in de kennisvoorraad van de mensheid en duizenden konijnen uit hun hoge hoed toveren; want er zijn geen problemen, wel genoeg grondstoffen, de wereld kan best 25 miljard mensen voeden, en de Club van Rome had ongelijk.

Ondertussen stijgt de zeespiegel en zullen we te laat zijn met aanpassingen of zogenaamde Adaptatie. Voor Nijmegen aan de Maas is Adaptatie een knieval voor machten die we dus nog sneller moeten wegdwingen, en technische, hoognodige maatregelen om het ergste op te vangen passen daar niet bij.

Gaat de wereld dan niet ten onder? 

Ja en Nee.

Het wordt heter, natter, gevaarlijk, dat staat vast. Maar de mensheid sterft niet uit, over een eeuw is er nog steeds sprake van een samenleving.

Wat moet er dan wel gebeuren?

Aanpassing of Adaptatie staat bovenaan. Versterking van de kusten in de hele wereld, vooral de delta’s waar de meeste mensen wonen.

Afvang van CO2 door CCS en CCU komt te langzaam op gang, en stuit alleen in Nederland op bezwaren vanuit het Nijmeegse stamverband. (Want zulke technieken houden de olie+gaskoning op zijn troon, en dat was niet de bedoeling).

Het vastleggen van kooldioxide in bossen en gewassen en de rente ervan gebruiken voor biomassa toepassingen is onvermijdelijk. Weinigen weten dat bijvoorbeeld suikerbieten de meeste biomassa per hectare produceren, toepasbaar in kort-cyclische processen en zeer geschikt als grondstof voor polymere producten, en dus vastgelegde CO2. De plastic soup moet worden opgeruimd, door end-of-pipe dus afvang in de riviermonding en door heffingen op de bron, met name verpakkingen. En door juridische procedures tegen de plastic industrie aan te spannen, niet conform het model Milieudefensie, maar wel in navolging van Urgenda.

Herstel van biodiversiteit vergt maatregelen die we kennen, nieuwe wielen zijn niet nodig, maar spoed wel.

Elektrisch rijden is een beperkte optie, waterstof heeft meer toekomst.

Elektrische luchtvaart is ondenkbaar, behalve als je in een Boeing 4 passagiers en 200.000 kilo accu wilt vervoeren van Schiphol naar Lelystad. Ooit zal er synthetische kerosine op de markt komen. Over 50 jaar.

Een grote bottleneck bestaat uit de beperkte voorraad aan essentiële grondstoffen. De technologie van wind + solar, digitalisering robotisering, elektrisch transport, internet en mobiel telefoonverkeer is afhankelijk van enkele tientallen bijzondere elementen en materialen, en die raken spoedig op.

Om schaarste, speculatie en rooftochten te voorkomen moeten er dus internationale verdragen komen om deze voorraden te bewaken, inclusief alles wat al is ondergebracht in deze toepassingen.

We hebben daarom UPTHINK gestart, een driejarig project over de onderliggende rekenmodellen. Veel bijval, veel verrassingen. En de merkwaardige reactie dat er geen behoefte zou bestaan aan weer een verhaal over schaarste, want ‘we moeten ons concentreren op de oplossingen’. Dit lijkt op Boer Koekoek: ‘Ik interesseer mij niet voor statistieken. Ik wil cijfers!’ Maar hoe kun je oplossingen verzinnen als je het probleem niet wilt kennen?

Dit alles vereist een afscheid van het neo-liberale marktmodel. Want geen van deze mondiale taakstellingen kan door vrije markten worden opgelost. Het bestaande systeem van investeringen, beurshandel, speculatie en korte termijn winstbejag is niet in staat om mondiale samenwerking voor een periode van 50-100 jaar te organiseren.

De banken zullen daarom ofwel verdwijnen of worden vervangen door andere waardestromen. De bittere ironie is dat de wereldagenda investeringen vergt van zo’n 5 biljoen (trillion) per jaar tot 2050-2075, en dat dit geld in principe beschikbaar is, maar dat tussen dit kapitaal en deze agenda een systeembarrière staat.

Het moet, het kan, het heet ‘niet economisch’, doch wereldwijde aansturing bestaat al jaren, kijk naar honderden verdragen, akkoorden, organisaties. De VN, de EU, het WTO-verdrag, WHO, het Cites-Verdrag, Universal Declaration of Human Rights, we tellen er honderden, zoniet duizenden. Niet de gevreesde geleide economie is hier aan de orde maar het Social Contract, het resultaat van permanente emancipatie, die zich door de kracht van het digitale tijdperk inmiddels overal ter wereld weet door te zetten, alle totalitaire regimes ten spijt.

Prioriteit heeft de ombouw van de financiële sector. In 1980 lanceerde Hazel Henderson, econoom en activist, sinds decennia Mother Earth Herself, het begrip Global Casino en de Funny-Money Game, ofwel de Beurs. In 1993 introduceerde ik het woord Flitskapitaal in mijn Erasmus Lezing van dat jaar. Vanuit de milieubeweging kwam weinig respons, daar realiseerde men zich schijnbaar niet dat het flitskapitaal de welvaart wegzuigt uit de samenleving, de rijken bevoorrecht en de aarde uitput. In zijn boek Plunder of the Commons beschrijft Guy Standing hoe dit proces al eeuwen geleden begon, toen de adel zich het land toe-eigende dat aan het volk toebehoorde. Dat verliep niet eerlijk, ethisch of democratisch, en bleek de voorbode van wat nu in de hele wereld gebeurt onder de vlag van de vrije markt en het liberalisme. Het plunderen gaat nog steeds onverminderd verder, en je kunt je de finale ervan voorstellen, het privatiseren van de lucht, ik bedoel zuurstof. Iedere ademtocht wordt door een chip in de borst geregistreerd, en in de belastingparadijzen tellen ze de miljarden die daar binnen stromen. Elon Musk heeft aangekondigd om 40.000 satellieten te lanceren om dit plunderparadijs te besturen. Die wolk zal als een stellaire kerstboom de duisternis verdrijven, zeldzame unieke grondstoffen verlaten definitief de aarde, en over enkele jaren of decennia spat deze tijdbom uit elkaar; geen satelliet zal dan nog ooit om de aarde vliegen, want de stratosfeer is dan een eeuwige vuilnisbelt geworden. NGO’s en politici, worden jullie wakker?

Business-as-usual was en is succesvol als je kijkt naar de economische resultaten van de laatste decennia, waarin honderden miljoenen mensen uit de armoede zijn gegroeid.

De volgende stappen zijn Unusual.

Je kunt de wereldproblemen niet oplossen met de instrumenten die ervoor verantwoordelijk zijn. Industrieën uit het verleden en NGO’s van de vergane glorie moeten worden heruitgevonden. Vrije maatschappelijke krachten zullen deze uitvinding ter hand nemen, maar nieuw leiderschap is nodig, zoals de Green Deal van Brussel en de Energie Wende in Duitsland.

Ooit werd de Wetenschappelijke Raad van het Regeringsbeleid (WRR) opgezet als een reactie op de Club van Rome. Een adviesorgaan. Zoals het Centraal Planbureau (CPB), het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), en talloze kennisinstituten en autoriteiten. Allen dienen het geëmancipeerde poldermodel dat de basis vormt voor de besluitvorming maar onvoldoende slagkracht kan mobiliseren om de genoemde discontinuïteiten op te vangen met besluiten, financiën en tempo. Want de problemen worden te groot.

Er moet dus veel meer gebeuren. De bliksem moet inslaan in de polder.

Wouter van Dieren

Club van Rome

Springtide International