Verantwoorde innovaties voor de wereldwijde uitdagingen van de 21ste eeuw

Category: NWO-MVI platform
Nederland heeft in het afgelopen decennium internationaal erkenning gekregen voor haar maatschappelijk verantwoorde benadering van innovatie en nieuwe technologie: Maatschappelijk Verantwoord Innoveren (MVI). Deze manier van innoveren is hard nodig. Enerzijds omdat de wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen zo snel gaan en zo ingrijpend zijn voor samenleving en menselijke verhoudingen, dat innovaties die niet expliciet ethische en sociale aspecten adresseren, op weerstand stuiten, kansen om problemen op te lossen onbenut laten, beperkte legitimiteit hebben en het draagvlak en vertrouwen voor beleid ondermijnen. 

1. De wereldwijde uitdagingen van de 21ste eeuw

Samenlevingen in de 21ste eeuw zijn hoog-technologisch, hyper-connected, en extreem dynamisch. De wereld is door ons eigen toedoen zeer complex geworden. Mensen, organisaties en landen zijn in de laatste eeuwen steeds nauwer verbonden geraakt via energie-, communicatie- en transportinfrastructuren. Zij gebruiken ook dezelfde common pool resources, zoals visgronden en biomassa. Dat maakt dat ze zeer afhankelijk van elkaar zijn. Digitale verbindingen, in de vorm van sociale media, mobiel Internet en het Internet der dingen brengen bovendien niet alleen voordelen, maar ook nieuwe kwetsbaarheden.

De internationale gemeenschap heeft een geconsolideerde lijst van 17 Sustainable Development Goals (SDGs) opgesteld, nader gespecificeerd in 169 subdoelen. De doelen betreffen een breed scala aan problemen voor de wereldbevolking in de 21e eeuw: water, voedsel, energie, biodiversiteit, klimaat, conflicten, vrede en recht, honger, armoede, onderwijs, kindersterfte en epidemieën. 

2. De rol van technologie en innovatie

Er kan geen vooruitgang worden geboekt bij het oplossen van deze mondiale problemen als niet wordt onderkend dat technologie zowel onderdeel van het probleem is, alsook deel van de oplossing kan zijn. Het is dan ook toe te juichen dat de VN tegenwoordig groot belang toekent aan de rol van innovatie, technologie en wetenschappelijk onderzoek met een sterk multidisciplinair karakter. Zo maakt blockchain bijvoorbeeld nieuwe organisatiemodellen, stimuleringsstructuren en vormen van toezicht en handhaving op het terrein van voedsel en hulpgoederen mogelijk. Het kan een grote rol spelen bij het bestrijden van corruptie, het handhaven van internationale afspraken, het afleggen van verantwoording en het creëren van transparantie rondom de geldstromen en logistieke ketens. 

3. Nieuwe wetenschap nodig: Complexity Science en Global System Science

Een belangrijk aspect van het werk aan de SDG-agenda is dat de problemen niet geïsoleerd kunnen worden aangepakt, maar in onderlinge samenhang moeten worden bezien. Zo zijn het terugdringen van kindersterfte, educatie voor vrouwen, armoedebestrijding, veiligheid, sanitatie, vaccinatie, betaalbare zorg en de beschikbaarheid van water en voedsel onlosmakelijk met elkaar verbonden. In verband met de relaties tussen energie, water en voedsel wordt gesproken van de ‘water-food-energy nexus’. Er zijn nog talloze andere voorbeelden van relaties en afhankelijkheden tussen problemen en tussen oplossingen. Het werk aan de SDGs is dus extra complex omdat het geen lijst van separate problemen betreft, maar een verzameling van problemen die op zeer complexe wijze onderling verbonden zijn. Dat geldt evenzeer voor onze interventies en beleidsmaatregelen.

Om de problemen op wereldschaal in de 21ste eeuw het hoofd te kunnen bieden, is multidisciplinaire wetenschap nodig om de complexiteit te begrijpen. De problemen betreffen altijd systemen (sociale, financiële, technische en ecologische systemen, en combinaties daarvan) en voor een systeem-aanpak is geïntegreerde kennis uit een groot aantal disciplines nodig. De grote vragen presenteren zich nu eenmaal niet netjes gerubriceerd naar disciplines. Langzaam groeit het inzicht dat een Global Systems Science nodig is om beter begrip te krijgen van de verknoopte, complexe systemen waar we op ingrijpen. Onze interventies in sociale, economische en ecologische systemen hebben vaak onverwachte negatieve gevolgen. De onzekerheden zijn zeer groot, en onze pogingen om negatieve effecten te beperken, kunnen deze juist verergeren of nieuwe problemen voortbrengen. Dergelijke vergissingen kunnen we ons niet permitteren bij het bestrijden van klimaatverandering, cyberoorlogsvoering, honger, armoede, epidemieën en analfabetisme. 

We hebben onder meer inzicht nodig in onvermoede feedback mechanismen, tipping points, informatie-cascades, netwerkstructuren en non-lineaire verschijnselen, die alle bepalend zijn voor succes van beleid. Ook menselijk gedrag, menselijke beweegredenen en drijfveren, de werking van regulering en incentivering, de effecten van geavanceerde technologie, de dynamische eigenschappen van ecosystemen en de gevolgen van menselijk ingrijpen moeten in hun onderlinge samenhang beter worden begrepen.

4. Grote uitdagingen

De SDGs impliceren niet alleen gigantische wetenschappelijke en technologische uitdagingen, ze verwoorden ook formidabele ethische en maatschappelijke uitdagingen: het bestrijden van honger (SDG2) en armoede (SDG1) en het bevorderen van gezondheid en welzijn (SDG3) en gendergelijkheid (SDG5). Bestrijding van ongelijkheid is ook een algemeen doel (SDG 10). Energie moet ‘betaalbaar‘ zijn (SDG7) en er is een recht op ‘fatsoenlijk werk’ (SDG 8), productieprocessen en consumptie moeten ‘verantwoord’ zijn (SDG12). Termen zoals gelijkheid, betaalbaarheid, verantwoordelijkheid, welzijn en fatsoen verwijzen naar waarden waarover veel discussie mogelijk is.  

5. Verantwoorde innovaties

We weten inmiddels dat niet elke innovatie een oplossing oplevert die ethisch en maatschappelijk aanvaardbaar is, hoe nobel de intenties van de bedenker ook zijn. De SDGs zijn gediend met verantwoorde innovaties: Innovaties die de idealen van vrede, recht, veiligheid, duurzaamheid, gerechtigheid en andere breed gedeelde ethische en maatschappelijke waarden verwezenlijken. Verantwoorde innovaties zijn:

inclusief en proberen te voorkomen dat door het gebruik ervan de belangen van een deel van de wereldbevolking prevaleren boven die van anderen, op basis van leeftijd, geslacht, nationaliteit of ras. 
komen voort uit pogingen deelproblemen in hun onderlinge samenhang te zien en voorkomen daardoor dat er bij het oplossen van problemen nieuwe en ernstiger problemen ontstaan, of dat bestaande problemen worden vergroot.  
weten bovendien win-win situaties te creëren (in plaats van op zero sum patronen voort te borduren) en slagen er in verschillende conflicterende waarden te verzoenen, ethische en maatschappelijke patstellingen te doorbreken en dilemma’s op te lossen, zonder fundamentele waarden en juridische beginselen te ondermijnen. 

Om ervoor te zorgen dat alle relevante waarden zijn vertegenwoordigd in het uiteindelijke ontwerp, dienen alle relevante directe en indirecte stakeholders betrokken te worden in innovatieprocessen.

Een voorbeeld kan het potentieel van verantwoord innoveren duidelijk maken. Nadat er decennialang kritiek is geweest op de strenge Europese dataprotectieaanpak, heeft Europa, door vast te houden aan ethische en juridische uitgangpunten die gebaseerd zijn op het Europese verdrag voor de rechten van de mens (EVRM), nu commerciëel en politiek bijval gekregen van vele zijden. Zo heeft ook Mark Zuckerberg gesuggereerd dat burgers en consumenten waarschijnlijk beter af zijn met het Europese data-protectieregime. Het internationale bedrijfsleven houdt zich nu veelal aan de EU-normen op het gebied van gegevensbescherming. Dat is al lang geen kwestie meer van louter goede wil, maar steeds meer een kwestie van het ontwerpen van systemen die de kans op privacyschendingen kleiner maken. Privacy enhancing technologies en privacy respecting technologies zijn goede voorbeelden van maatschappelijk verantwoorde innovaties. 

6. De Nederlandse MVI benadering

Het basisidee in het EU-denken over verantwoord innoveren (in het Horizon2020 programma) is afkomstig van een onderzoeksprogramma van de Nederlandse Organisatie van Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), getiteld Maatschappelijk Verantwoord Innoveren (MVI). In dit programma werken kennisinstellingen, bedrijfsleven, overheid en maatschappelijke partijen vruchtbaar samen aan verantwoorde innovaties. NWO heeft in de periode 2007-2019 ongeveer 40 M euro in onderzoek op dit terrein geïnvesteerd, en konden er meer dan 60 projecten uitgevoerd worden. 

De MVI benadering is gebaseerd op een aantal pijlers. Een daarvan is het integreren van alfa-, beta- en gammadisciplines, die ieder een noodzakelijke bijdrage leveren aan ons vermogen om in een complexe dynamische hoogtechnologische wereld te kunnen reflecteren op ons eigen handelen, met het oog op verantwoorde interventies. Een tweede pijler is dat ethische en maatschappelijke aspecten van meet af meegenomen worden in het ontwerp- en innovatieproces, en de keuzes daarbinnen beïnvloeden. De derde pijler is dat stakeholders actief betrokken worden in het gehele proces, zodat waardevolle praktijkkennis meegenomen kan worden en onderzoeksresultaten gevaloriseerd kunnen worden.

Op dit moment liggen de mogelijkheden voor NWO-MVI onderzoek vooral bij specifieke onderzoeksprogramma’s/-initiatieven binnen de topsectoren, waaraan de MVI-benadering gekoppeld wordt. Zo zal het bijv. voor gehonoreerde projecten binnen de call 2019 van topsector High Tech Systems and Materials (HTSM) en binnen de call Elektrochemische conversie (ECCM) mogelijk zijn om subsidie aan te vragen om MVI-onderzoek in hun project te betrekken. Een ander voorbeeld van de specialisering binnen het MVI onderzoek is de in 2019 gelanceerde call – met een omvang van 3,5 M euro over het borgen van publieke waarden voor een digitaliserende overheid, waarin NWO samenwerkt met vier ministeries, de gemeente Den Haag en maatschappelijke partijen en bedrijven. De achtergrond hiervan is dat het belang van MVI meer en meer wordt onderschreven en de vraag naar koppeling aan specifieke onderzoeksinitiatieven steeds vaker gesteld wordt. 

Daarnaast heeft werkgeversvereniging VNO-NCW recentelijk besloten om een zogenaamde ‘bedrijfsambassadeurstafel’ rond maatschappelijk verantwoord innoveren te starten, en noemt de minister van EZK in haar brief aan de Tweede Kamer over het missiegedreven Topsectoren- en Innovatiebeleid voor de komende jaren het NWO-MVI programma met het oog op de verbinding van de agenda van de topsectoren met sociale innovatie.”

7. MVI in de Europese en internationale context

Dit idee van verantwoord innoveren – het streven technologie en innovaties bewust vorm te geven om maatschappelijk problemen op te lossen en waarden daarbij een belangrijke rol te laten spelen in het ontwerp – is inmiddels verankerd in het innovatiebeleid van de Europese Commissie. Brussel heeft direct en indirect circa 500 M euro beschikbaar gemaakt voor Responsible Research and Innovation (RRI) in de periode 2012-2020. Zo sluiten de adviezen van de High Level Expert Group on Artificial Inteligence aan bij de kern dimensies van Responsible Innovation. Zij benadrukken het belang van de design approach, het betrekken van alle stakeholders, het belang van het systeem perspectief, en de multidisciplinariteit.

8. Economisch perspectief

Voor Nederland en Europa schuilt een grote economische potentie van verantwoord innoveren.  Het is onwenselijk en onmogelijk om de bindende Europese verdragen waarin grondrechten en ethische en maatschappelijke waarden worden vastgelegd, af te zwakken of op te geven om ruimte te maken voor innovaties. Problemen zullen moeten worden opgelost terwijl recht wordt gedaan aan kernwaarden en grondrechten. Volgens ontwikkelingseconoom Kate Raworth’s (Donuteconomie) kan de economische wetenschap en het economische beleid zich pas weer herpakken wanneer ethische en maatschappelijke doelen, de richting bepalen van een door technologische innovaties gedreven economische groei. 

Volgens innovatie-econoom Maria Mazzucato (The Value of Everything) is de rol van de overheid en andere publieke instituten hierin bepalend. Niet enkel als regulerende macht, maar ook vooral als aanjager en fundamentele bron van technologische innovatie. Toonaangevend onderzoek van innovatie-expert Michael Porter (Harvard) laat zien dat maatschappelijke en ethische waarden ook voor de private sector een doorslaggevende rol in innovatieprocessen kunnen spelen.

Als concreet Nederlands schoolvoorbeeld zouden het watermanagement en de waterbouw kunnen dienen. Op gebieden zoals kust- en havenmanagement, overstromingsbeheersing, waterzuivering, irrigatietechnieken, wateraccounting, waterdiplomatie en wateronderwijs zet Nederland internationaal de toon, met bedrijvigheid en ondernemerschap, wetenschap én verantwoorde innovatie. Het gaat niet alleen om artefacten zoals kademuren en gemalen, maar bovenal om hun maatschappelijke meerwaarde; om veiligheid, leefbaarheid, duurzaamheid en efficiency. 

Een dergelijke aanpak is ook nodig op het gebied van cybersecurity, transport en logistiek, robotica, energie, zelfrijdende auto’s en industrie 4.0, het internet der dingen, Blockchain, afvalverwerking, circulaire economie, stedelijke planning, slimme steden, fintech & finance, datawetenschap, en noodhulp en ontwikkelings-samenwerking. De inmiddels jarenlange ervaring van het NWO-MVI programma kan hierbij richting geven.
— Lees op www.nwo-mvi.nl/showcase/verantwoorde-innovaties-voor-de-wereldwijde-uitdagingen-van-de-21ste-eeuw

Advertisements